Çevirenin Notu: Nicolas Krassó’nun “Troçki’nin Marksizmi”
adlı makalesi New Left Review’in Temmuz-Ağustos 1967 tarihli 44. sayısında
yayımlanmıştı. Makalenin çevirisini uzunluğundan dolayı üç bölüm halinde
paylaşmıştım, aşağıdaki linklerden ulaşabilirsiniz. Ernest Mandel’in bu
makaleyi eleştirdiği “Troçki'nin Marksizmi: Bir Karşı Eleştiri” başlıklı
makalesi ise New Left Review’in Ocak 1968 tarihli 47. sayısında yayımlanmıştı.
Krassó’nun Mandel’in eleştirisine yanıt verdiği “Ernest Mandel'e Yanıt”
başlıklı makalesi ise New Left Review’in Mart 1968 tarihli 48. sayısında
yayımlanmıştı.
Araştırmacı, tarihçi
ve Troçkist bir devrimci olan Tamara Deutscher’in (1913-1990), 1967’de ölen eşi
Isaac Deutscher’den alıntı yapan Nicolas Krassó’ya yönelik
“Krasso'nun “Mandel'e Yanıt”ı Üzerine” başlığıyla yazdığı kısa yanıtı New Left
Review’in Temmuz 1968 tarihli 50. sayısında yayımlandı. Nicolas Krassó’nun buna
yanıtı ise New Left Review’in Eylül 1968 tarihli 51. sayısında yayımlandı.
Roberto Yepe’nin Nicolas
Krassó’nun “Troçki’nin Marksizmi” adlı makalesine yorumu ve Nicolas Krassó’nun
bu yoruma yanıtı New Left Review’in Eylül 1968 tarihli 51. sayısında yayımlandı.
Tamara Deutscher -
Krasso'nun “Mandel'e Yanıt”ı Üzerine
Tamara Deutscher şöyle
yazıyor:
Mandel ile Krassó
arasındaki tartışmayı büyük bir ilgiyle takip ediyorum. Şimdiye kadar bu
tartışma hakkında herhangi bir görüş belirtmeye yanaşmadım ve şimdilik sadece
Krassò'nun Isaac'ın çalışmasına
yazdığı son “Yanıt”taki göndermelere değinmek istiyorum; çünkü bunların
Isaac'ın yazılarının ana fikrini biraz çarpıtmış olabileceğinden korkuyorum.
Krassó'yu, kendi görüşünü
desteklemek için Üçleme'den
alıntılar yaparken bir miktar incelik eksikliğiyle eleştirmek adil olmaz: Krassó'nun
kullanabileceği alan sınırlı ve bu alanda Isaac'in Troçki'ye ilişkin
yaklaşımının tüm nüanslarını aktarmak son derece zor.
Isaac, elbette Krassó'nun
"Troçki ve Stalin'i değerlendirmek için gerekli başlangıç
noktası Lenin’dir" önermesine katılmıyordu. Stalin adlı eserinde
Isaac, Troçki'nin "rasyonel zihni ve Avrupalı zevkleri bundan rahatsız
olmasına rağmen" Leninist kültü nasıl kabul etmek zorunda kaldığını
anlatır. Böylece Troçki, "en savunmasız" olduğu zeminde mücadeleye
girişmiş oldu. Krassó, "Yanıt"ının ilk cümlesinde söz verdiği gibi, Troçki’nin
Marksizmi’ni tartışmak yerine, Troçki'yi yine Leninist kültün zeminine çekiyor
gibi görünüyor. Aşağıdaki alıntıyı yapabilirdi: "Lenin ayrıca partiye ve
Enternasyonal'e, Troçki'yi Marksizmin yorumlayıcısı olarak gördüğünü defalarca
belirtti" veya "Lenin'in öğrencisinin üniforması, zaten, ona (Troçki’ye)
çok dardı". Krassò, Troçki'ye "Lenin'in parti teorisinin dersini
gerçekten öğrenmediği" için parmak sallayan eski kafalı bir öğretmen gibi
konuşmuyor. Krassó, Troçki'nin "proletarya için bir vekil olarak
hareket eden" parti anlayışına ilişkin Isaac'in "açık yorumunu"
alıntılıyor. Ancak bu yorum, "ikameci" düşünce akımının genel
eğilimi ile birlikte değerlendirildiğinde ve The Prophet Armed kitabının
13. sayfasında ve The
Prophet Armed kitabının son sayfasında bir kez daha hatırlatıldığında,
bağlamında daha az basit hale geliyor.
Şimdiye kadar Krassó'yu
yalnızca affedilebilir basitleştirmelerle eleştirdim. Ancak şimdi daha ciddi
bir eleştiriye geliyorum: New Left Review (NLR) s. 92'de yine Isaac'a atıfta
bulunuyor ve onun Lenin'in “Troçki'den daha iyi bir Bolşevik yoktu” sözünün “sadece
bir söylenti” olduğunu “açıkça ortaya koyduğunu” iddia ediyor. Aksine, Isaac
bunu "sadece söylenti" olarak görmüyor. Krassó, referans olarak The Prophet Armed kitabının s. 259'unu veriyor, ancak Isaac'ın de aynı sayfada kaynağına,
yani The Stalin School of Falsification'a atıfta bulunduğunu eklemiyor.
Bu kaynakta, (tahrif edilmeden önce) fotokopi kopyasının bir kopyasını
buluyoruz ve bu cümle aslında oldukça kolay okunabiliyor. Krassó'nun bunu
atlaması oldukça rahatsız edici.
NLR'nin 94. sayfasında
Krassó, Isaac'ı (The Prophet Unarmed, not Armed, s. 450) tırnak
işaretleri kullanarak tekrar alıntılıyor, ancak bunu tamamen farklı bir şekilde
ifade ediyor: Kamenev, Buharin'le yaptığı konuşmada, “Ülke yok olursa biz de
onunla birlikte yok oluruz... Ülke toparlanmayı başarırsa... biz yine yok
oluruz” demiyor. Kamenev çok daha duygusal ve çok daha güçlü ifadeler
kullanıyor: “Ulusumuz ezilirse biz de onunla birlikte eziliriz; ve eğer kendini
kurtarırsa ve Stalin zamanla yön değiştirirse, biz yine ezileceğiz.” Bu alıntının
bu şekilde yeniden ifade edilmesinin nedeni ve amacı nedir?
Mandel ile Krassó
arasındaki tartışmanın özüne girmek istemiyorum, ancak Isaac'in eserlerinden
seçici veya yanlış alıntılar yapılmasına da kesinlikle itiraz ediyorum.
Nicolas Krasso -
Tamara Deutscher'e Yanıtı
Nicola Krassó, Tamara
Deutscher'a yanıt veriyor (bkz. NLR 50)
Tamara Deutscher'in
Ernest Mandel'e verdiğim yanıta ilişkin mektubu (NLR 48) hem onun “daha ciddi
eleştiriler” olarak adlandırdığı şeyleri hem de bazı “affedilebilir
basitleştirmeler” hakkındaki yorumları içeriyor.
I. “Daha ciddi
eleştiriler”:
1. Tamara Deutscher,
Isaac Deutscher'in "Lenin'in ‘Troçki'den daha Bolşevik yoktu’ sözünün
sadece söylenti olduğunu açıkça ortaya koyduğu" iddiamı sorgulamakta
haklıdır. Başlangıçta makalemde, Lenin'in Troçki'ye yaptığı üç tür atfı ele
aldığım daha uzun bir bölüm vardı. İlk olarak, Troçki'nin idari-devletçi bakış
açısını eleştirdiği "Vasiyetname", Sendika tartışması vb. gibi önemli
atıflar. İkinci olarak, dolaylı atıflar: Gorki'ye göre Lenin, Troçki ile
ilişkisi sorulduğunda, Kızıl Ordu'nun örgütleyicisi olarak Troçki'nin eşsiz
yeteneğini ve başarısını överek soruyu geçiştirmiştir. Üçüncü olarak, Lenin'in
Bolşevik olmayan geçmişine yönelik demagojik saldırılara karşı Troçki'yi
savunmak için ona olan güvenini ve yoldaşlığını vurgulamak amacıyla yaptığı
açıklamalar vardır. Bu son kategoriye, Kasım 1917'de Lenin'in "Troçki, Bolşevikler
ile Menşevikler arasında bir birlik olamayacağını anladığından beri, ondan daha
iyi bir Bolşevik olmamıştır" şeklinde açıklaması girer. Bu, açıkça genel,
cömert, politik ve kibar bir ifadedir; ancak laf arasında söylenmiş bu
açıklamanın önemli ve özel bir amacı vardır. Troçki The Stalin School of Falsification’da bu ifadeyi kullanmakta tamamen haklıydı, ancak bu, bu ifadenin tam
anlamıyla alınması veya ciddi bir teorik statüye kavuşturulması gerektiği
anlamına gelmez. "Sadece söylenti" ifadesi, yer darlığı nedeniyle
makalemin bu kısmı kısaltıldığında metne girmiştir.
2. Buharin'in sözlerini
(Tamara Deutscher'in inandığı ve The Prophet Unarmed'in muğlak bıraktığı
gibi Kamenev'in sözlerini değil) Isaac Deutscher'in kitabındaki ifadelerden
farklı bir şekilde ifade ettim. Bunun nedeni, bu sözleri aslında Victor
Serge'nin Memoirs of a Revolutionary (OUP 1963, s. 258; Peter Sedgwick
çevirisi) adlı eserinden alıntılamış olmamdır. Bu sözler çok iyi bilindiği
için, başlangıçta kaynağımı belirtmedim; makalenin düzenlenmesi sırasında,
alıntılanan konuşmanın kaynağı olarak yanlışlıkla Isaac Deutscher'i gösteren
bir dipnot eklendi ve Serge/Sedgwick versiyonunu Deutscher'inkiyle uyumlu hale
getirmek için biraz değiştirdim; sonuçta ikisinin bir karışımı ortaya çıktı. Bu
üzücü bir durum, ancak iki versiyon arasındaki farkın gerçekten çok küçük
olduğunu düşünüyorum.
II. “Affedilebilir
basitleştirmeler”:
“Isaac, elbette,
Krassó'nun ‘Troçki ve Stalin'i değerlendirmek için gerekli başlangıç
noktasının Lenin olduğu’ önermesiyle aynı fikirde değildi.” Tamara Deutscher,
bu önermeyle, “Troçki'yi Leninist kültün zeminine çekiyormuşum gibi göründüğümü”
söylüyor. (Isaac Deutscher'in yazdığı gibi) “Troçki, rasyonel zihni ve Avrupalı
zevkleri bundan rahatsız olsa da... kabul etmek zorunda kaldığı” bir kült.
İster Avrupalı ister başka bir kıtaya ait olsun, tüm Marksistlerin zevkleri
bundan rahatsız olmalı ve bununla hiçbir ilgim olduğunu veya bunu kabul etmek
zorunda kalabileceğimi düşünmüyorum. Ancak Lenin kültüyle -hem Stalinist
hem de Troçkist biçimleriyle- mücadele etmenin tek gerçek yolunun, kültü Lenin'in
karşısına koymak olduğunu düşünüyorum. Troçkizmi “çağımızın
Leninizm'i” olarak sunmanın, Stalinizmi öyleymiş gibi sunmak kadar saçma
olduğunu göstermeye çalışıyordum. “Lenin'in öğrencisi üniforması zaten ona çok
dar geliyordu” (Troçki için: Tamara Deutscher, Isaac Deutscher'den alıntı
yapıyor) görüşüne tamamen katılıyorum. Bana göre, sadece Lenin kültü değil,
aynı zamanda gerçek Leninizm de Troçki'nin “en savunmasız” olduğu bir savaş
alanıydı. Bir bakıma, her iki makalemin de odak noktası budur.
Amacım, “Isaac'in
Troçki'ye yaklaşımının tüm nüanslarını ortaya koymak” değil, makalemle ilgili
olan nüansları ortaya çıkarmaktı. Hem benim hem de Isaac Deutscher'in
Troçki'ye yaklaşımı, birbirlerine göre basitçe sunulabilir, ancak her iki
durumda da yaklaşımlar ve amaçlar çok farklı nitelikte olduğundan, böyle bir
yargının yanlış anlaşılmaya dayanacağını düşünüyorum. Dahası, bana göre, Tamara
Deutscher'in "daha ciddi eleştiriler" olarak adlandırdığı eleştiriler
aslında önemsizken, "affedilebilir basitleştirmeler" olarak nitelendirdiği
eleştiriler, eğer suçlamalar haklı olsaydı, çok ciddi olurdu.
Roberto Yepe -
Troçki'nin Marksizm’i
Roberto Yepe şöyle
yazıyor: Sevgili Yoldaşlar, teorik
dergi Pensamiento Crítico, yakın zamanda Nicolas Krassó'nun
"Troçki'nin Marksizm’i" başlıklı makalesini yayımladı ve Ernest
Mandel'in "Troçki’nin Marksizm’i: Bir Karşı Eleştiri" başlıklı
yanıtını yayımlayacağını duyurdu; okuyucular bu konuyla çok ilgililer. Bu tartışma
hakkında birkaç yorum yapmak istiyorum.
Krassó'nun Troçki'nin “sosyolojizmini”
zayıflıklarının kaynağı olarak görmesi, bu tutkulu devrimcinin incelenmesi
konusunda önemli bir ilerlemeyi temsil ediyor. Troçki'nin Çin Devrimi
analizindeki eksiklikleri bunu açıkça gösteriyor. Ancak Krassó'nun Troçki'nin “kötülüklerinin
erdemlerine” sahip olduğu yönündeki yargısı, salt diyalektik bir retorikten
ibarettir. 1905'te Rusya'ya ilk kez döndüğünde ve St. Petersburg'da önemli bir
devrimci ajitatör olduğunda, bunun nedeninin örgütsüz bir militanı mükemmel
bir şekilde temsil etmesi olduğu söyleniyor. Bu aynı zamanda 1917'de
Lenin'den sonra gelmesinin nedenini de açıklıyor mu? Ekim Devrimi'nden önce “sürekli
devrim” üzerine tezleri, içerdikleri tüm berraklıkla, onun “kötü yanları” ile nasıl
açıklanabilir? Belki de Lenin'in kusurları, tartışmasız büyük erdemleri göz
önüne alındığında, daha da büyüktü...
Bunlar elbette önemsiz
noktalar. Krassó'nun makalelerinin temel kusuru, başarısız olan devrimleri ele
alış biçimidir. 1926'daki İngiliz Genel Grevi konusunda haklı olabilir. Peki ya
Fransa ve İtalya? Bu ülkelerdeki başarısızlık sadece oradaki
"sorunlu" siyasi durumdan mı kaynaklanıyordu? Yunan Devrimi'nin
yenilgisi, Krassó'nun iddia ettiği gibi yalnızca "İngiliz-Amerikan
işgali"nden mi kaynaklanıyordu? Bu, devrimler için aşılmaz bir engel
olsaydı, Vietnamlılar çok kötü durumda olurdu: Yoksa Vietnamlıların Saygon'daki
zaferleri veya Kübalıların Playa Giron'daki zaferleri "tutarlı
birlik"ten yoksun muydu?
Krassó'nun önyargılarının
devrimlere karşı değil, yalnızca başarısız olanlara karşı olduğu doğrudur: Çin
Devrimi'nden övgüyle bahsediyor. Ama bunu bile aşağılayıcı buluyorum. Tarafsız
biri, Yunan Devrimi'nin, Filipinler Devrimi'nin veya diğer birçok devrimin yenilgisindeki
siyasi liderliğin masum olduğunu iddia edebilir mi? Bu faktörler toplumsal
koşullara yabancı mıydı, kendi kaderlerini belirleyen, özerk bir cennete mi var
oluyorlardı? Elbette maddi gerçekler, ne olursa olsunlar, vardırlar ve biz
onları farklı şekillerde yorumlayıp onlara göre hareket ederiz. Doğru veya
yanlış bir şekilde. Komünist Enternasyonal örneğinde, bugün herkes merkezin
güçlü bir etkisi olduğu ve bunun zamanla aşırı ve sapkın bir karakter kazandığı
konusunda hemfikirdir. Bazıları ona boyun eğdi, bazıları eğmedi. Diğerleri ise
söylemine saygı duydular -belki de bir şekilde inandıkları için- ve devrimi gerçekleştirdiler.
Onları övgüyle anıyoruz: Mao. Ama boyun eğmeyenler en azından bazı övgülere
layıktırlar. İtaat edenlerin ise ancak diz çökmelerinden önce değerleri vardı.
Krassó, onlara rağmen haklı olduklarını mı iddia edecek? Onların erdemleri, onların
kusurları içindi. Bir Kübalı olarak benim bu kadar esnekliğim yok. Bugün Latin
Amerika'nın “sol kiliselerindeki” resmiyet zinciri çok anlamlıdır. Onlara
karşı, geçici başarısızlığın doğru liderliğin yerini aldığı bir örnek var:
Bolivya'daki Che. Oradaki verimsiz, yozlaşmış ve katil bir askeri kliğin şans
eseri elde ettiği başarı, Krassó'yu başka bir imkânsızlığa mı ikna etti? Krassó,
1936'da İspanyol Komünist Partisi'nin sayıca az olmasından bahsediyor.
Batista'nın, Fidel'in isyancılarının birkaç yüz kişi olmaları ve Küba ulusunun
yedi milyon olması nedeniyle hiç kimseyi temsil etmediğini her zaman iddia
ettiğini hatırlatmalı mıyım?
Başarısız devrimlere
ilişkin tüm bu statükocu yargıları, Göran Therborn'un "Petrograd'dan
Saygon'a" başlıklı makalesini yayımlayabilen bir dergi için zararlı ve
temsiliyetten uzak buluyorum. Bu, Krassó'nun Troçki'nin sözlerini ve
eylemlerini açıklığa kavuşturma yönündeki entelektüel çabasının önemini
küçümsemek anlamına gelmiyor: Troçki'ye dair yeni ve sofistike bir
değerlendirmeye şüphesiz ihtiyaç vardır.
Havana 1968
Nicolas Krassó
yanıtlıyor: 1. Troçki'nin
erdemlerinin kötülüklerinden kaynaklandığını söylerken elbette ki tüm
erdemlerinin kötülüklerinden kaynaklandığını söylemiyorum.
2. Ernest Mandel'e verdiğim
yanıtta yazdığım gibi: “... gerçek şu ki, Komintern dünyadaki her ülkenin
devrimci hareketlerinin kaderini nihai olarak belirlemedi... Dünyanın herhangi
bir yerinde meydana gelen her türlü toplumsal hoşnutsuzluk veya devrimin sorumlusu
olarak ‘Kremlin’i Gören kaba anti-Komünist inanç, burada kaba Marksist
karşıtını buluyor: Kremlin, her türlü toplumsal hoşnutsuzluğun bastırılmasından
ve karşı-devrimin her zaferinden sorumlu oluyor.” Ve: “Komintern'in
tavsiyelerini görmezden gelecek kadar canlılığa sahip olan partiler, devrimi
kazanmak için yeterli mücadele gücüne sahip olanlardı. Komintern'in hatalı
direktiflerine itaatkarca uyanlar, burjuvaziyi devirme olasılığı düşük
olanlardı.” Ancak Moskova'ya karşı itaatkar olmanın söz konusu hareketlerin
zayıflığından kaynaklandığı doğru olsa da, bu itaatkarlığın sonucu -Komintern
müdahalesi- daha da zayıflamaya ve yozlaşmaya yol açtı. Bu bir kısır döngüydü.
Roberto Yepe, Komintern'in aşırı merkezileşmiş yapısını (ki bu yapı zaten Rus
dış politikasının bürokratik bir uzantısı haline gelmiştir) vurgulamakta
haklıdır.
Devrimci bakış açısından
bazı durumların "sorunlu" olduğunu yazdığımda, Moskova politikasının
genellikle önemli bir olumsuz etken olduğunu inkâr etmiyordum; sadece bir
etkenin tek başına ele alınarak mutlaklaştırılmaması ve gerçekte olduğundan
daha belirleyici bir etken olarak gösterilmemesi gerektiğini belirtiyordum.
Dahası, oldukça açık bir şekilde şunu belirttim: "Elbette Stalin'in
politikaları Fransa'da, İtalya'da ve hepsinden önemlisi Almanya'da yanlıştı.
Orijinal makalemde Üçüncü Enternasyonal'in arka arkaya yaptığı hataları
vurguladım. Dahası, Troçki'nin Komintern’in Almanya'daki politikalarına yönelik
eleştirisi mükemmeldi." Burada ayrıntılara girip Vietnam ve Yunanistan
durumları arasındaki farklılıkları vb. ele almanın pek bir anlamı yok.
(Stalin-Churchill "etki alanları" anlaşması, Yunanistan söz konusu
olduğunda elbette çok önemli bir etkendi). Roberto Yepe'ye katılıyorum:
Geçmişteki hareketlere karşı tutumlarımız, sadece başarısızlıkları veya
başarıları gerçeğiyle belirlenmemelidir. Troçki'nin tutumları çoğu zaman iradeci
ve romantik idi - ama onun bakış açısı (Victrix causa diis placuit, sed
Victa Catoni)
statükocu bakış açısının dar görüşlülüğünden hâlâ çok daha üstündür. Roberto
Yepe'nin bu bakış açısını makalelerime atfetmesinin yanlış olduğunu
düşünüyorum.
