Çevirenin Notu: Nicolas Krassó’nun New Left Review’in Temmuz-Ağustos 1967 tarihli 44. sayısında yayımlanan “Troçki’nin Marksizmi” adlı makalesi birçok tartışmaya yol açmıştı. Chris Harman da International Socialism dergisinin Sonbahar 2018 tarihli 160. sayısında yayımlanan makalesiyle bu tartışmaya katkı sunmuştur.
1942-2009 yılları arasında yaşamış olan Chris Harman,
Britanya’daki Sosyalist İşçi Partisi’nin Merkez Komitesi üyesiydi.
International Socialism ve Socialist Worker dergilerinin editörlüğünü de yapmış
olan Chris Harman’ın birçok eseri Türkçe’ye çevrilmiştir.
Editörün Notu: 1967'de New Left Review (NLR)
dergisi, Nicolas Krassó'nun "Troçki'nin Marksizmi" başlıklı bir
makalesini yayımladı.[1]
Büyük Marksist filozof Georg Lukács'ın eski öğrencisi olan Krassó (1930-86),
1956 Macar Devrimi'nde aktif rol oynadı ve Budapeşte Merkez İşçi Konseyi'nin
kurulmasına yardımcı oldu.[2]
İngiltere'ye sürgüne zorlanan Krassó, NLR’nin yayın kuruluna katıldı.
Bu mükemmel anti-Stalinist referanslarına rağmen Krassó'nun makalesi, Leon
Troçki'nin düşünce ve siyasi yaşamını sert bir şekilde eleştiren bir
değerlendirmeydi. Krassó'ya göre Troçki'nin düşünce ve siyasi yaşamı, sistematik
olarak "sosyolojizm" ile karakterize ediliyordu. Burada "sosyal
sınıflar... karmaşık tarihsel bütünlükten çıkarılıyor ve idealist bir
şekilde herhangi bir siyasi durumun yaratıcıları olarak yüceltiliyor" ve bunun
sonucunda "siyasi örgütler veya kurumlar" bağımsız bir öneme sahip
olmaktan mahrum bırakılıyordu.[3]
Krassó'ya göre, bu teorik "sapma", özellikle Troçki'nin Stalin’e yenilmesini
ve ortodoks Komünist partilere karşı etkili bir siyasi alternatif
geliştirememesini açıklıyor.
Makalenin yayımlanması, Perry Anderson başkanlığındaki NLR
yayın kurulunun, Troçki'nin biyografi yazarı Isaac Deutscher'e duydukları
hayranlığa rağmen, hem Troçki hem de Stalinizm konusunda bir dereceye kadar ikircikli
bir tutum sergilediğini ortaya koydu.[4]
Metin ayrıca, NLR tarafından o dönemde güçlü bir şekilde desteklenen
Fransız komünist filozof Louis Althusser'in teorik etkisinin izlerini de
taşıyor. Bu makale, doğal olarak, Deutscher'in dul eşi ve düşünce yoldaşı
Tamara Deutscher, önde gelen Troçkist teorisyen Ernest Mandel ve bağımsız
Komünist Parti entelektüeli Monty Johnstone'un da aralarında bulunduğu kişilerin
katılımıyla hararetli bir tartışma başlattı.[5]
O zamanlar 25 yaşında olan ve o dönemde International
Socialism (şimdiki Socialist Workers Party) olarak bilinen grubun önde
gelen isimlerinden biri olan Chris Harman, daha sonra arkadaşlarına bu
tartışmaya bir katkıda bulunduğunu söylemişti. Makale, hala belirsiz olan nedenlerden
dolayı hiçbir zaman yayımlanmadı ve kaybolduğu sanılıyordu. Ancak şimdi, John
Rudge'ın olağanüstü arkeolojik çabaları sayesinde Harman'ın metni yeniden
keşfedildi. John, bu metni International Socialism'e çok nazikçe
sundu ve biz, onun da dediği gibi, "sadece IS geleneğinden gelen birinden
çıkabilecek" bu kayıp eseri yayımlamaktan büyük mutluluk duyuyoruz.[6]
Bu metin, Chris'in entelektüel gücünün doruk noktasında
olduğunu ve Krassó'nun büyük ölçüde yanlış anlaşılmış polemiklerine karşı
Troçki'yi savunduğunu, ancak onu eleştirmekten de çekinmeyen bir bakış açısıyla
yaklaştığını gösteriyor. John'a göre, bu yazı muhtemelen 1967 sonbaharında,
Krassó'nun orijinal yazısına doğrudan yanıt olarak ve NLR'de tartışmaya
yapılan diğer katkılardan herhangi biri yayımlanmadan önce yazılmıştı. Aynı
sonbaharda, Chris'in kısa süre sonra editörü olacağı International Socialism
dergisi, çeşitli baskılarında, nesiller boyu genç sosyalistlerin 1917 Ekim
Devrimi'nin yenilgisiyle başa çıkmalarına yardımcı olan "Rusya: Devrim
Nasıl Kaybedildi" başlıklı makalesini yayımladı. Makale için yaptığı
araştırmalar, şüphesiz Krassó'ya yönelik eleştirisini şekillendirirken,
makalenin son paragrafı ise Chris'in, yaptığı hatalara rağmen Troçki'yi savunmanın
siyasi olarak neden önemli olduğunu düşündüğünü açıklamaya yardımcı oluyor:
Sol Muhalefet, ne için mücadele ettiğini pek net olarak
bilmiyordu. Troçki, ölümüne kadar, kendisini avlayıp öldürecek olan devlet
aygıtının "yozlaşmış bir işçi aygıtı" olduğuna inanıyordu. Oysa,
Stalinist aygıtın yurt içinde devrimi yok etmesine ve yurt dışında devrimi
engellemesine karşı her gün mücadele eden tek güç Sol Muhalefet'ti. Bütün bir
tarihsel dönem boyunca, Stalinizm ve Sosyal Demokrasinin sosyalist hareket
üzerindeki çarpıtıcı etkilerine karşı direnen tek güç oydu. Rusya hakkındaki
kendi teorileri bu görevi daha da zorlaştırıyordu, ama yine de bu görevi yerine
getirdi. Bu nedenle bugün, gerçek anlamda devrimci olan her hareket kendisini
bu geleneğin içinde konumlandırmalıdır.[7]
Bu anlamda, bu iki yazı birbirini tamamlar ve Chris'in
hayatı boyunca kullandığı entelektüel yaklaşımı gösterir: Marksist yöntemi
eleştirel bir şekilde kullanarak büyük tarihsel çatışmaları aydınlatmak ve
böylece sosyalizmin günümüzde ne anlama geldiğini açıklamak.
Alex Callinicos, 23 Eylül 2018.
***
Troçki ve Yeni Stalinizm
Stalin'in tarihsel rolüne yönelik örtülü özür dileme eğilimi,
son zamanlarda New Left Review (NLR) dergisinde giderek
yaygınlaşmaktadır. Bu durum, hem Stalinizm hem de Sosyal Demokrasi'ye karşı -her
ne kadar belirsiz de olsa- tiksintiden doğmuş bir dergi için özellikle
üzücüdür. Şimdi ise döngü tamamlanmış gibi görünüyor. Nicolas Krassó'nun Leon
Troçki hakkında yazdığı makale ve derginin bu makaleye yönelik övgüsü için
başka bir yorum mümkün gibi görünmüyor.
Yazar, kendisini "Troçki'nin imajının yarattığı şiddetli
kutuplaşmanın" üzerinde konumlandıran bir nesnellik iddiasında bulunuyor.
Ne yazık ki, bu sadece tarihin ve bakış açılarını çarpıtılmasını gizliyor. Ve bu
da eski SBKP(B) tarihinin daha sofistike bir versiyonu gibi okunuyor.
Makale, gerçeklere bakıldığında çok büyük eksiklikler
içeriyor. Makale büyük ölçüde hem Stalinist hem de anti-komünist tarihçilerin
eski efsanelerini tekrarlıyor. Örneğin, Rosa Luxemburg "kendiliğindenliği
açıkça yücelten" biri olarak tasvir ediliyor, oysa Luxemburg hakkında
yazılmış iki önemli biyografiden (Paul Frölich'in veya John Nettl'in) herhangi
birinin en üstünkörü okuması bile, onun parti ve sınıf ilişkisine ilişkin
tutumunun aslında Lenin'inkine şaşırtıcı derecede yakın olduğunu
görebilirsiniz. Bu, 1905'ten sonra Polonya ile ilgili yazılarında ve
faaliyetlerinde açıkça görülmektedir. Onun daha iyi bilinen Mass Strike bile,
kendiliğinden hareketlere pasif tepkiler çağrısı değil; daha çok, parti
faaliyetleri ile kitlesel "kendiliğinden" faaliyetler arasındaki
karşılıklı ilişkiyi, parti faaliyetlerinin ilerlemesi için rehberlik edecek şekilde
gösterme girişimidir.
Ancak, gerçeklerin çarpıtılmasının en önemli unsuru burada
değil, Troçki'yi Lenin ve Bolşevizm'e karşı konumlandırmada yatmaktadır. Bu,
1923-1924 yıllarında Sol Muhalefet'e karşı mücadelede icat edilen (Grigori
Zinovyev'in daha sonra itiraf ettiği gibi) Stalinist tarih yazımı geleneğine
uygundur. Krassó, Troçki'nin somut eylemlerini tarihsel bağlamından
soyutlayarak, 1902-1917 döneminde kararsız, tutarsız ve etkisiz bir Troçki
portresi çizmeye çalışır, böylece Troçki'nin Marksizm tarzını
itibarsızlaştırmak ister. Böylece bize Troçki'nin Lenin ile işbirliği yaptığı,
Lenin'e karşı çıktığı, Pavel Axelrod'u övdüğü ve hepsinden önemlisi
"Troçki'nin geleneksel kategorileri ve bunlara eşlik eden önyargıları
kabul ettiği" gösteriliyor ve böylece onun konumu "işçi sınıfının
örgütlü safları dışındaki bir züppe (franc-tireur)" konumuna
indirgeniyor. Bu tür bir analizin boşluğu, benzer şekilde uygulandığında Lenin'de
de ortaya çıkabilir: önce Peter Struve (neredeyse kendisini hiç gizlemeyen bir
burjuva liberali) ile işbirliği yapan, sonra Julius Martov ile çalışan,
ardından tanrı arayışında olanların ve aşırı solcuların başını çektiği bir
partiyi yöneten, Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesine kadar merkezci Karl
Kautsky'ye inanan, Rus Devrimi'ne ilişkin tamamen Menşevik bir teoriyi kabul
eden ve partisini neredeyse çok geç olana kadar bu teoriyle besleyen, sonra 180
derecelik bir dönüş yapıp Troçki'nin safına geçen... ve hepsinden önemlisi,
kurduğu partinin önemini tamamen kavrayamayan, sadece Alman sosyal
demokratlarını Rusya’nın koşullarına uyarladığını düşünen bir adam. (Krassó'nun
"Lenin'in temel tezi" olarak adlandırdığı şey, sonuçta Kautsky'den
aynen alıntılanmış bir cümledir[8]).
Mesele şu ki, her iki durumda da bu prosedür tamamen gayri
meşrudur. Lenin ve Troçki, devrim sürecinin tamamında bir araya gelen iki
farklı liderlik tarzını temsil ediyorlardı. Her ikisi de kendi tarzlarına uygun
hatalar yaptılar (örneğin Lenin, Ne Yapmalı? kitabının
genelleştirilebilirliğinden fazla etkilenmemiş ve iyi bir önsöz eklenmedikçe
yabancı partiler için çevrilmesine karşı uyarıda bulunmuştu; ayrıca
fraksiyonunun ilk günlerde yaptığı "aptalca şeyleri" de belirtmişti).
Bu farklılıklar, 1923'ten itibaren Rus liderliği içinde
ortaya çıkan farklılıklar üzerinde hiçbir etkiye sahip değildi. Bunun aksini
iddia etmek, Marksist analizi en kaba biçimdeki idealist psikolojizmle
değiştirmek anlamına gelir. Oysa Krassó tam olarak bunu yapıyor.
Bolşevik Partisi içindeki bölünmeler sadece kişisel açıdan
anlaşılamaz. Zinovyev, Lev Kamenev ve Stalin'in muhalefetini eski Bolşeviklerin
yeni gelenlere karşı muhalefeti olarak görmek, 1920'lerin parti mücadelelerinin
en önemli boyutunu gözden kaçırmak demektir. Gerçek şu ki, bu mücadelelerde her
iki tarafta da hem eski Bolşevikler hem de yeni gelenler vardı. Önemli olan,
partideki ilk muhalefetlerin (İşçi Muhalefeti ve Dekabristler) çoğunlukla eski
Bolşevikler tarafından yönetilmesi ve onlardan oluşmasıdır (örneğin, 1917'de
Lenin'e çok yakın olan Alexandra Kollontay ve Alexander Şlyapnikov gibi). Sol
Muhalefet'in ilk önemli belgesi olan 46'lar Platformu'nun imzacılarının çoğu,
uzun süredir parti üyesi olan kişilerdi. Uzun vadede, 1917'nin önde gelen
Bolşeviklerinin tamamı (taraf değiştiren Stalin ve Kollontay hariç), Stalin'in
karşısında yer alacaklardı (bu Stalin'in infaz mangaları tarafından zorla
yapılmış olsa bile).
Burada söz konusu olan, partinin yeni gelenlere karşı
muhalefeti değildi (her ne kadar bu durum bazı parti üyelerinin tutumlarını etkilemiş
olsa da), partinin içinde bulunduğu duruma verdiği tepkiydi. Krassó bunu
tamamen görmezden geliyor. Rusya'da işçi sınıfının yok edilmesiyle (Isaac
Deutscher'in The Prophet Unarmed adlı kitabında ayrıntılı olarak
belgelenmiştir), Bolşevikler kendilerini tek başına iktidarda ve sosyal
yapının bütünlüğünü korumak zorunda buldular. Bu durum, onları ulusal ve yerel
düzeyde, işçi sınıfının ve sosyalizmin tarihsel çıkarlarına uyumlu olmaktan
ziyade, (sosyalizm karşıtı) sınıf güçlerine acil yanıt niteliğinde politikalar
uygulamaya zorladı (örneğin NEP ve Savaş Komünizmi). Bu süreçte hem Bolşevik
Parti'nin kendisi (yabancı unsurlarla sulandırılmış) hem de bireysel
Bolşevikler (giderek otoriter ve bürokratik tutumlara boyun eğen) dönüşüme
uğradı. Partideki baskın liderliğe karşı çeşitli muhalefetler (Lenin'in son
yazılarında ifade ettiği kendi muhalefeti de dahil) ancak bu iç çürüme sürecine
ilişkin endişeleri dile getirme ve buna karşı koyacak toplumsal güçler üretecek
politikalar formüle etme girişimleri olarak anlam kazanır. Partinin muhalefete
karşı giderek daha acımasız bir şekilde davranması (İşçi Muhalefetine karşı
neredeyse nazik davranışla, beş yıl sonra Birleşik Muhalefete karşı kaba zulüm
arasında karşılaştırma yapın), yeni bürokratik, otoriter unsurların kendi konumlarını
savunması olarak anlam kazanır.
Marksistler için, partilerin ve bireylerin siyasi
faaliyetleri ancak çatışan toplumsal güçlerin çerçevesi içinde anlam kazanır.
Krassó, Troçki'nin "siyasi" olanın farkında olmamasını eleştirir (Almanya
ve Çin'deki yenilgileri yanlış siyasetin sonucu olarak gören birine yöneltilen tuhaf
bir eleştiri). Ancak kendisi de siyasi eylem ile toplumsal güçler arasındaki
karşılıklı ilişkiyi tamamen kavrayamıyor (bu, hem Stalinist hem de liberal
tarih yazımının en kötü geleneklerinden biridir). Ona göre parti içindeki
mücadele Troçki ile Stalin arasındaydı ve Troçki "hata üstüne hata yaptığı"
için kaybetti. Bu nedenle Troçki, 1923-24'te açtığı ateşi Stalin'e değil,
Zinovyev ve Kamenev'e yoğunlaştırdığı için suçlanıyor. Bu, gerçekliğin iki
yönlü yanlış yorumlanmasını gösteriyor. Birincisi, bu dönemde Troçki'ye en
şiddetli muhalefeti Zinovyev ve diğerleri göstermişlerdi (Stalin ise görünüşte
biraz daha ılımlıydı), tersi değil. İkincisi, bu yorum, özellikle Zinovyev'in
bu dönemde Stalin kadar bürokrasinin bir yöneticisi ve ürünü olduğu gerçeğini
görmezden geliyor. Leningrad'daki yönetimi, Stalin'in başka yerlerdeki yönetimi
kadar totaliter, acımasız ve sosyalist geleneğe aykırıydı. Ancak kendi
bürokratik yapısı ile Stalin'in bürokratik yapısı arasında çatışma kaçınılmaz
hale geldiğinde, daha sosyalist düşünce biçimlerine dönmeye başladı.
Genel olarak Krassó, Troçki'nin başarısızlığını parti
düzeyinde örgütlenme yeteneğinden yoksun olmasına bağlamaya çalışır. Nitekim,
"sağlam kurumsal veya siyasi temelleri olmayan, ancak çok sayıda kamusal
jestlerle bir tehdit oluşturan Troçki, parti aygıtının ve onun en önde gelen
temsilcisi Stalin'in tam da ihtiyaç duyduğu şeyi sağladı". Bu, onun devrim
öncesi Bolşevik olmayan tutumuyla ilişkili olarak görülür. Ne kadar saçma bir
düşünce. Bu görüş, muhalefetteki birçok önde gelen eski Bolşeviklerin varlığını
görmezden gelmekle kalmaz (sadece Stalinist tarih yazımı onları
önemsizleştirmiştir), aynı zamanda eski Bolşeviklerin özeti olan, yıllarca
Lenin'in en yakın işbirlikçisi olan Zinovyev'in, daha güçlü bir temelden
başlamasına rağmen, Stalin'e karşı örgütlenme konusunda Troçki kadar (hatta
daha da fazla) yetersiz olduğunu da hesaba katmaz. Hem "Merkez Komitenin
en yetenekli adamı" (Lenin) Troçki hem de partinin baş örgütleyicisi
Zinovyev, Stalin ve parti aygıtı tarafından yenilgiye uğratıldı. Bunun nedeni
Troçki'nin siyasete yaklaşımında yatmıyor. Aksine, siyasetin ancak toplumsal güçler
üzerinde yürütülen bir tür operasyon olarak anlam ifade etmesinde yatıyor. Eğer
bu güçler yeterince güçlü ise, hiçbir siyasi strateji onları değiştiremez —
bunu inkar etmek, Troçki'nin değil, Krassó'nun kurbanı olduğu bir iradecilik
anlayışının özüdür.
Ancak Krassó, gerçek toplumsal güçleri görmezden gelerek
Bolşevik Parti'deki mücadelenin gerçekliğini yanlış yorumlamakla yetinmiyor.
Ayrıca, mücadelede anti-sosyalist tarafta yer almayı haklı çıkarmak için
gerçekleri çarpıtıyor.
Bunun mekanizması yine Stalinizm tarafından başlatılan
tarihin yeniden yazılmasıdır. Bu kez çarpıtılması gereken “Sürekli Devrim
Teorisi”dir. Stalinizmin orijinalinde olduğu gibi, “Tek Ülkede Sosyalizm”e
karşı muhalefetin sorumlusu olarak bu teori gösterilmektedir. Stalinizmin
orijinalinde olduğu gibi, Troçki’nin görüşü Lenin’in görüşüne karşıt olarak
sunulmaktadır. Ancak bu, hem Lenin'i hem de Troçki'yi çarpıtarak mümkün
olmaktadır. Lenin'in durumunda bu, Rusya'nın geri kalmışlığını, yurtdışından
yardım alınması gerektiğini ve devrimin ancak dünya devriminin bir parçası
olarak anlamlı olduğunu vurgulayan sayısız ifadesini görmezden gelerek yapılır.
Bunun yerine, Rusya'yı dünya devriminin kalesi olarak korumak için sorunlara
pragmatik bir yaklaşım sergilenmesi gerektiğini vurgulayan ifadeleri
alıntılanır.
Troçki'ye gelince, aynı tek taraflı yaklaşım tersine çevriliyor;
böylece bize Troçki’nin dünya devrimiyle ilgili kaygısı gösteriliyor, ancak
Bolşeviklerin kalesini korumakla ilgili sayısız önerisi ve eylemi gösterilmiyor.
Bu yapıldıktan sonra Lenin'i Troçki'ye karşıt olarak konumlandırmak kolaylaşıyor.
Ancak aslında, Krassó'nun (Stalin'i takip ederek) "Tek
Ülkede Sosyalizm"in karşıtı olarak tanımladığı "Sürekli Devrim
Teorisi", 1924 yılına kadar tüm Bolşevik doktrininin kabul gören bir
parçasıydı (Stalin bile, Lenin and Leninism’in ilk baskısında bunu kabul
eder). Bu, dünya pazarının felç edici etkisi ve izole bir sosyalist devleti
savunmanın imkansızlığı hakkındaki "aşırı derecede belirsiz" iki
argümana bağlı değildi. Bunlar, argümanın kendisinden ziyade argümandan çıkarılan
sonuçlardır. Bu argüman, sosyalizm sadece belirli bir ekonomik düzenleme değil,
insan potansiyelinin gerçekleştirilmesi, önceki üretim biçimlerinin ortaya
çıkardığı üretici güçlerin serbest bırakılması olduğudur. Bu, hem üretici
güçlerin hem de insan kültürünün belirli bir gelişimini gerektirir. Sadece bu
durumda "çoğunluğun çıkarları için çoğunluğun devrimi"
gerçekleşebilir. (Bütün bunlar Bolşevikler, Menşevikler ve Troçki arasında
ortak bir zemindi.) Bolşevikler devrimi yaparken bunu reddetmediler, ancak
kapitalizmin birleşik ve eşitsiz gelişiminin, dünya ölçeğinde sosyalizmi
geliştirebilecek üretici güçlerin, öncelikle azgelişmiş ülkelerde mevcut toplumsal
yapıyı yıkabileceği anlamına geldiğini görmeye başladılar. Ancak devrim, tam da
dünya güçlerinin bir sonucu olduğu için, onlardan bağımsız olarak gelişemezdi. Ülke
içerisindeki üretici güçlerin ve kültürün düşük gelişmişlik düzeyi nedeniyle
yenilgiye uğrayacaktı. Lenin bunun çok iyi farkındaydı. Yoksa neden özellikle
kültürün düşük seviyesinden sürekli yakınsın ki?
Acil politikalar açısından, "Tek Ülkede Sosyalizm"
teorisine karşı olmak ya da desteklemek pek bir anlam ifade etmiyordu. Elbette,
bu teorinin muhalifleri dünya devrimini beklemek istemiyorlardı. Krassó bu
(Stalinist) iftirayı kabul ediyor gibi görünse de, muhalefetin acil ekonomik
sorunlara odaklandığını göstererek bu iftiranın yanlışlığını ortaya koyuyor. Gerçekten
de Stalin bu teoriyi ilk kez ortaya attığında, pasif davranan ve köylülerin
"salyangoz hızıyla" sosyalizme geçmesini bekleyenler, bu teorinin
savunucularıydı.
Teorinin anlamı ise oldukça farklıydı. Rusya'nın geri
kalmışlığının ve devrimin dış yardım olmadan kendini savunabilmesi için gerekli
olan "fedakarlıkların" gerçekçi bir değerlendirmesinin yerine, duruma
ilişkin yanlış bir iyimserlik getiriyordu. Ulusal savunma için sanayiyi
geliştirebilecek politikaların izole bir şekilde uygulanması durumunda, Rusya
halkının, işçi sınıfının ve köylülerin ne kadar acı çekeceğini gizliyordu. Bu
anlamda, bu teorinin işlevi tamamen ideolojik idi, gerçeği ortaya çıkarmak
değil, gizlemekti.
Böyle bir teori, işçi sınıfının veya işçi sınıfını gerçekten
temsil eden bir partinin teorisi olamazdı. Bunlar, izole bir Sovyetler
Birliği'nin savunmasının kendilerine ne kadara mal olacağını (ve mal olduğunu)
gizleyerek hiçbir şey kazanamazlardı. Rus işçi sınıfı ise gerçekliği açıkça
kabul etmekle hiçbir şey kaybetmezdi. Aksine, yalnızca böyle bilimsel bir bakış
açısının açabileceği yurtdışındaki olanaklardan her şeyi kazanabilirdi.
Ancak böyle bir teori, (Krassó'nun da kabul ettiği gibi)
Stalin'in desteğinin belkemiğini oluşturan bürokratlar için mantıklıydı.
Yurtdışındaki devrim, sadece onların iktidarını tehdit edecek istikrarsızlık
koşulları yaratabilirdi. Bu, "Stalin'in Batı Avrupa proletaryasına karşı
içgüdüsel güvensizliği" meselesi değildi (ve değildir). 1924'ten beri Rus
liderliğinin tüm politikası, yabancı devrimci hareketleri kendi çıkarlarına
tabi kılmaya ve herhangi bir gerçek halk hareketini sınırlamaya yöneliktir.
1920'lerde Çin'de, 1930'larda Almanya, Fransa ve İspanya'da, 1940'larda İtalya
ve Yunanistan'da aynı genel politika geçerliydi. Moskova'nın ilham verdiği
politikalar olmasaydı bu ülkelerde devrimin başarılı olup olmayacağını kesin
olarak söyleyemeyiz. Ancak devrimin başarı şansının daha yüksek olacağına şüphe
yoktur.
Krassó, "tarih Paris, Roma, Londra veya Moskova'da
farklı zamanlar yaşadı" diye yazıyor. Bu bir gerçektir. Ancak Stalin'in
bunu anladığını, Troçki'nin ise anlamadığını iddia etmeye devam ettiğinde, bir
kez daha gerçek tarihi keyfi yorumlarla değiştiriyor. Türkiye'de izole edilmiş,
güncel olmayan belgelere ve güvenilmez muhabirlere güvenen Troçki, Komintern'in
tüm kaynaklarına sahip olan Stalin'den çok daha keskin bir kavrayışla
Almanya'da neler olup bittiğini anlamıştı.
Krassó'nun "Tek Ülkede Sosyalizm" için ana
argümanı, buna karşı öne sürülen argümanların gerçek olaylar tarafından
"çürütüldüğü" yönünde görünüyor. Ama gerçekten öyle miydi? Rus
devleti hayatta kaldı. Ancak bu süreçte, devrimin hangi zaferlerinin Rus işçi
sınıfı ya da sosyalizme doğru giden dünya tarihi hareketi için kaldığını görmek
zor. Bugün Rusya'da işçi Sovyetleri yok, işçilerin üretim üzerinde kontrolü yok
ve dış politikada barış içinde bir arada yaşama politikası uluslararası
emperyalizme yardımcı oluyor. Tanklar hem Doğu Avrupa'da hem de içerde işçileri
yerlerinde tutmak için kullanılıyor.
Burada söz konusu olan sadece Troçki'nin tarihteki konumu
değil, çok daha fazlasıdır. Bu, eski Stalinistlerin ve yeni bağnazların eleştirilerine
rağmen, kendi kendine çözülebilir. Daha da önemlisi, son 40 yılın Marksist
yorumudur. Bu dönem, işçi sınıfı hareketi için yenilgilerin arka arkaya geldiği
bir dönem olmuştur. Bu yenilgiler, ancak Rus Devrimi'nde neler olduğunu
anlamaya başladığımızda anlaşılabilir. Bu, 1920'lerde Sovyet liderliği içindeki
mücadelelerin gerçek içeriğini incelemek anlamına gelir. Bu anlayış, ister 1930'larda
Almanya'da ister 1960'larda Endonezya'da olsun, Stalinist pratiğin kesintisiz
eleştirisiyle bağlantılı olmalıdır. Sosyalist teori burada hayati bir rol
oynamaktadır. Ancak Krassó'nun gördüğü anlamda bir teori değil. O, "şiddetli
kutuplaşmayı" "rasyonel tartışmaya" karşıt olarak konumlandırır.
Onun teorisi, önceki neslin mücadelelerine kayıtsız bir küçümsemeyle bakan
Minerva'nın Baykuşu'nun teorisidir. Bu, Marksist teori ve pratik arasındaki
karşılıklı ilişkinin tamamen tersine çevrilmesini içerir. Gerçekliği ancak onu
tamamen değiştirmeye çalışırken kavrayabiliriz. Gerçek şu ki, Stalin ile Sol
Muhalefet arasındaki mücadelede, bir taraf argümanlarında rasyoneldi, diğer
taraf değildi. Bir taraf, ne kadar etkisiz olsa da (ve bu, muhaliflerin ezici
kaynakları, en yetenekli liderlerinin hepsini tasfiye etme becerileri ve dünya
sosyalist hareketinin yenilgi üstüne yenilgi aldığı genel bağlam göz önüne
alındığında, pek de kendi hatası değildi), böyle bir değişim için mücadele
ediyordu, diğer taraf ise buna karşı mücadele ediyordu. Troçki hatalar yaptı
(Lenin ve Marx da yaptı). Aslında mücadele ettiği şey göz önüne alındığında,
tarihi çarpıtmadı, çarpıtamazdı da. Parti aygıtı içinde tek tip bir çizgi
hakimken, muhalefet içinde Bolşeviklerin bilimsel tartışma geleneği devam etti.
Burada mesele Troçki'ye karşı "büyülü bir tutum"
meselesi değildir. Aksine Stalinizm eleştirisi hâlâ merkezi bir öneme sahip
olması meselesidir.
NLR’nin 44. sayısının başyazısında yazıldığı gibi,
"son birkaç yılda silahlı karşı devrimin zafer kazanmadığı önemli bir
komünist olmayan bölge yok" ise, bu kısmen Stalin'in mirasının devam
etmesinin bir sonucudur. Endonezya ve Irak'ta komünistlerin katledilmesi, Troçki'nin
40 yıl önce Çin'deki Stalinist uygulamalara yönelik eleştirisinin geçerliliğini
kanıtlamıştır. Vietnam'da bile, kitlelerin 1945 ve 1954'te Moskova'nın ilham
verdiği politikaların (ki bu politikalar, tesadüfen, Vietnam'daki önemli
Troçkist liderlerin öldürülmesinin ardından uygulamaya konulmuştu) bedelini hâlâ
kanlarıyla ödediği söylenebilir. The Revolution Betrayed (The Renegade
Kautsky gibi) "demagojik bir başlık" olabilir[9],
ancak Irak veya Endonezya hapishanelerindeki mahkumların, hatta Vorkuta'dan sağ
kurtulan az sayıdaki kişinin duygularıyla yakından örtüşmektedir. Bu tür
yenilgiler, ancak devrimci, bilimsel, Marksist analize dayanan yeni bir
devrimci hareket ortaya çıktığında sona erecektir. Bu hareket, şimdiye kadarki
en başarılı işçi sınıfı devriminden ve küresel karşı-devrim döneminde bu
gelenekleri ileriye taşıyacak tek örgütlü güçten, yani Sol Muhalefet'ten ders
almalıdır. Krassó gibi bunu görmeyenler, gelecekteki yenilgilerin ideolojik
hazırlığına katkıda bulunmaktan başka bir şey yapmıyorlar.
Kaynakça
Ali, Tariq, 1987, Street Fighting Years: An
Autobiography of the Sixties (Collins).
Harman, Chris, 1967, “Russia: How the Revolution was
Lost”, International Socialism 30 (İlk seri, sonbahar), https://www.marxists.org/archive/harman/1967/xx/revlost.htm
Krassó, Nicolas, 1967, “Trotsky’s Marxism”, New Left
Review, I/44 (Temmuz-Ağustos), https://newleftreview.org/I/44/nicolas-krasso-trotsky-s-marxism
Krassó, Nicolas (ed), 1972, Trotsky: The Great
Debate Renewed (The New Critics Press).
Krassó, Nicolas, 1984, “Hungary 1956: A Participant’s
Account”, in Tariq Ali (ed), The Stalinist Legacy: Its Impact on
Twentieth-Century World Politics (Penguin).
[1]
Krassó, 1967.
[2]
Krassó, 1984.
[3]
Krassó, 1967, s. 72 ve 85.
[4]
Tariq Ali'nin, Ekim 1967'de Anderson'ın da dahil olduğu, Bolivya ordusu ve CIA
ajanlarının elinde Che Guevara'nın uğradığı aynı kaderi Régis Debray'ın da
paylaşmasını önlemek için La Paz'da bir heyetin üyesi oldukları sırada
Stalinizm ve Maoizm üzerine yapılan tartışmaların anlatımına bakınız — Ali,
1987, bölüm 6.
[5]
Bu yazılardan çoğu (garip bir şekilde Deutscher’inki hariç) Amerika Birleşik
Devletleri’nde kitap olarak yeniden yayımlandı — Krassó, 1972.
[6]
John Rudge'ın Harman'ın metnine yazdığı daha ayrıntılı giriş yazısı http://isj.org.uk/rudge-intro-trotsky
adresinde bulunabilir.
[7]
Harman, 1967.
[8]
Krassó şuna atıfta bulunur: "Lenin'in temel tezi, sosyalizmin bir teori
olarak işçi sınıfına dışarıdan, devrimci entelijansiyayı da içeren bir parti
aracılığıyla getirilmesi gerektiği yönündeydi"(Krassó, 1967, s. 66).
Krassó, Troçki'nin Menşevikler ve Bolşevikler arasındaki bölünmeden kısa bir
süre sonra yazdığı 1904 tarihli "Our Political Tasks" adlı eserinde Lenin'in tutumunu
başlangıçta "ikamecilik" olarak eleştirdiğini belirtir.
[9]
Krassó, Troçki'nin 1937 tarihli bu kitabını "yayımlandığı demagojik
başlığın gösterdiğinden daha ciddi" olarak nitelendiriyor. (Krassó, 1967,
s. 85).
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder