Yönetim Üzerine Üç Soru (1) - Yönetimin Kökeni: Artık, Eşitsizlik ve Tarihsel Zorunluluk

Elinizdeki yazı, “Yönetim Üzerine Üç Soru” başlıklı yazı dizisinin ilk durağıdır. Üç yazı boyunca yönetimin nereden geldiğini, kimin yönetmesi gerektiğini ve otoritenin nasıl işlediğini birbirinden farklı düşünürler üzerinden ele alacağız. Bu ilk yazıda soruyu en temelden sormaya çalışıyoruz: Yönetim neden var? Engels, Rousseau ve Şeriati bu soruya sırasıyla materyalist, toplum sözleşmeci ve teolojik perspektiflerden yanıt verirken ortak bir zemin de paylaşırlar: Yönetim, insanın özgün doğasından değil tarihin içinden gelir.

Engels, yönetimin kökenini üretim ilişkilerinin tarihsel dönüşümünde arar. Anaerkil toplumda insanlar yalnızca kendi gereksinimlerini karşılamak üzere işbirliği içinde geçimlerini sağlamış, bu süreçte herhangi bir artık da oluşmamıştır. Kan bağının toplumsal ilişkiler üzerindeki belirleyiciliği güçlüyken otorite, işbölümü ve hiyerarşi oldukça sınırlı kalmıştır. Ne var ki neolitik devrimle birlikte avcılık-toplayıcılıktan "üretim" ekonomisine geçiş, bu dengeyi köklü biçimde değiştirmiştir. Hayvan gücünün tarıma koşulması ve dayanıklı madenlerin kullanılmasıyla birlikte üretimde artık giderek büyümüş; artığa el koyan askeri şef, önce savaş şefine, ardından soylu sınıfın temelini atan arkhon'a dönüşmüştür. Engels'in deyimiyle devlet, toplumun sınıflara bölünmesiyle zorunlu hale gelmiştir. Dolayısıyla yönetme ve yönetilme, insanın özgür iradesinin değil, toplumsal işbölümünün bir dayatmasıdır.

Rousseau bu soruya farklı bir kapıdan girer. Ona göre insan, ilkel durumda kimseye ihtiyaç duymaksızın kendi varlığını sürdürebildiği için doğası gereği özgürdür. Toplumsallaşmayı başlatan şey ise bu özgürlüğe içkin bir istek değil, doğal afetler ve vahşi hayvanlar gibi dışsal zorunluluklardır. Bir arada yaşamak hem hayatta kalmayı kolaylaştırmış hem de maddi zenginlik yaratmıştır; ancak bu süreç insanı alışkanlıklarını yitirerek "soysuzlaştırmıştır" da. Toplumsallaşmayla birlikte mülkiyetin ve kanunun kurumsallaşması tarihsel bir süreç içinde adım adım gerçekleşmiş, eşitsizlik derinleştikçe yönetme-yönetilme ilişkisi de meşruiyet kazanmaya başlamıştır. Rousseau'ya göre bu durumdan çıkış, insanların ortaklaşa yapacağı bir toplumsal sözleşmeden geçmektedir; yalnızca bu sözleşmeyle toplumsal özgürlüğe kavuşulabilir.

Şeriati ise ahlakın, dilin ve toplumsal kurumların içinde bulunulan iktisadi ve sosyal koşullara göre değişip dönüştüğünü vurgulayarak tarihselliği başka bir düzlemde ele alır. Peygamberlerin kitap ve mesaj aracılığıyla insanlara "Sen kimsin?" sorusunu yöneltmesi, onların içindeki sorumluluğu ve gerçekliği açığa çıkarma çabasıdır. Bu bağlamda Şeriati, yönetilmeyi salt bir iktidar ilişkisi olarak değil, insanın Allah'a tabi kılınması yoluyla gerçekleştirilen varlıksal bir edim olarak konumlandırır. Doğu'nun Allah-merkezli anlayışında insan, büyük ezeli bir kutba tabidir; dolayısıyla yönetilmek bu anlayışta insan olmanın ontolojik bir zorunluluğuna dönüşür.

Üç düşünür de farklı yollardan aynı soruya yanıt arar: yönetim nereden gelir? Engels için yanıt, artığın yarattığı sınıf çelişkisindedir; Rousseau için doğal özgürlüğü aşındıran toplumsallaşma sürecindedir; Şeriati içinse ilahi bir zorunluluktur. Bu farklılıklar, yönetimin kökenine ilişkin materyalist, toplum sözleşmeci ve teolojik açıklamaların birbirini tamamlayan gerilimini ortaya koyar. Yönetme ve yönetilmenin tarihsel bir olgu olduğu konusunda üçü de hemfikirdir; ancak bu tarihin ne anlama geldiği ve nasıl aşılacağı konusunda yolları birbirinden keskin biçimde ayrılır.

Bu soruların izini sürdükten sonra, bir sonraki yazıda bir adım öteye geçiyoruz: Yönetim tarihsel bir olguysa, kimin yönetmesi gerektiği sorusu da bir o kadar acildir.

Kaynakça

Engels, F. (2012), Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni, (Çev. Kenan Somer),Sol Yayınları, Ankara.

Fişek, K. (2015), Yönetim, Kilit Yayınları, Ankara (5. Baskı).

Rousseau, J. J. (2013), İnsanlara Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine, (Çev. R. N. İleri), Say Yayınları, İstanbul.

Şeriati, A. (2000), Dinler Tarihi 1, (Çev. Ejder Okumuş), Fecr Yayınları, Ankara.

Şeriati, A. (2013), Kur'an'a Bakış, (Çev. Hicabi Kırlangıç- Ejder Okumuş- Murat Demirkol-Kenan Çamurcu-Doğan Özlük), Fecr Yayınları, Ankara.

Woods, A., & Grant, T. (2011), Aklın İsyanı, (Çev. Ufuk Demirsoy, Ömer Gemici), Tarih Bilinci Yayınları, İstanbul (3. Baskı).