Çevirmenin Notu: İlk kez 1964’te Moskova’da yayımlanan Marx ve Engels, Bütün Eserler, Rusça İkinci Baskı, 35. Cilt’te yer alan bu mektuba şu linkten ulaşabilirsiniz:
https://wikirouge.net/texts/en/Letter_to_Laura_Lafargue,_April_13,_1882
Londra’daki
Laura Lafargue’ye
Sevgili
Cacadou[1],
Şu ana kadar
sana tekrar yazmadığım için kendimi suçluyorum, gerçi buradan bildirecek özel
bir şey yok. Seni ne kadar sık düşünmüyorum ki - Eastbourne’da, Jenny’min hasta
yatağının başındayken ve o huysuz ihtiyar Nick’in[2] moralini
düzelten, her gün aksatmadan gerçekleştirdiğin ziyaretlerin sırasında... Ancak
şunu bilmelisin ki, bu hafta ve geçen hafta Fermé’nin Paskalya tatiliydi. Kendisi,
Hotel Victoria’nın tepeden baktığı yokuşun eteğinde, (Mustapha Supérieur
yolunun bir parçası olan) Rue Michelet’de oturuyor. Oraya ulaşması bir taş
atımı mesafede olsa da düzgün bir yol bulunmadığından tepeye “tırmanması”
gerekiyor. Son zamanlarda beni sık sık ziyaret ediyor, bu da öğleden sonra
mektup yazma konusundaki en iyi kararlarımı boşa çıkarıyor. Yine de Fermé hiç
de istenmeyen bir misafir değil, üstelik mizah anlayışı da fena sayılmaz. Ona
okuması için birkaç Citoyens ve Égalités[3] verdikten
sonra, Guesde’nin –son burjuva zalim de giyotinle ortadan kaldırılana dek
sürecek olan- “geleceğin terörizmi” fikrine epey gülerek geldi. Fermé,
Cezayir’i pek sevmiyor. Buradaki iklim ne kendisine ne de ailesine uygun değil
(sık sık ateşe yakalanıyorlar vb.). Oysa ailesinin tüm üyeleri – eşi de
dahil olmak üzere– adeta “yerliler” gibi yaşıyorlar. Ancak her
şeyden öte bir yargıç olarak aldığı maaş, en mütevazı bir yaşam tarzına bile
zar zor yetiyor. Bir sömürge başkentinde yaşamak her zaman pahalıdır. Ancak bir
konuda hakkını teslim ediyor: Merkezi hükümetin bulunduğu başka hiçbir
şehirde böylesine bir “laisser faire, laisser passer” (bırakınız
yapsınlar, bırakınız geçsinler) anlayışı, bu kadar asgari düzeyde bir polis
varlığı ve böylesine eşsiz bir toplumsal rahatlık göremezsiniz. Bunun sorumlusu
da Mağribi unsurdur. Müslümanlar için itaat diye bir şey yoktur, onlar ne “tebaa”
ne de “yönetilenler”dir. Siyaset dışında hiçbir otorite yok, Avrupalıların ise
bunu anlamaları tamamen imkânsızdır. Cezayir’de polis sayısı azdır ve olanlar
da çoğunlukla yerli halktandır. Yine de, böylesine çeşitli uluslardan
insanların ve vicdansız tiplerin bir arada bulunduğu ortamda sık sık çatışmaların
yaşanması kaçınılmazdır. Ve işte burada Katalanlar eski şöhretlerine
yakışır bir şekilde davranıyorlar: Tıpkı Mağripliler gibi, ceketlerinin altına
değil, üzerlerine taktıkları beyaz veya kırmızı kuşakların ardında genellikle
"bodkin" denilen uzun, ince hançerler taşıyorlar. Katalonya’nın bu
evlatları, söz konusu hançerleri İtalyanlara, Fransızlara ya da yerli halka
karşı hiç çekinmeden ve hiçbir ayrım gözetmeksizin kullanmaktan geri
durmuyorlar. Bu arada, birkaç gün önce Oran vilayetinde bir kalpazan çetesi
yakalandı; çetenin başında ise eski bir İspanyol subayı bulunuyordu.
Anlaşıldığı kadarıyla bu çetenin Avrupa’daki merkezi, Katalonya’nın başkenti
Barselona’ymış! Çetenin bazı üyeleri ise yakalanmaktan kurtulup İspanya’ya
kaçmayı başardı. Bu haber ve benzeri diğer bilgiler, Fermé’den geliyor.
Kendisine Fransız hükümeti tarafından iki cazip teklif sunulmuş: Birincisi,
yeni bir hukuk sistemini yerleştirmekle görevli olacağı Yeni Kaledonya’ya tayin
edilmek. Bu görev için kendisine 10.000 frank maaş verilecek, ayrıca ailesiyle
birlikte oraya ücretsiz seyahat edebilecek ve vardığında kendisine kirasız bir
resmi konut tahsis edilecek. İkinci seçenek ise Tunus; burada da buradakinden
daha yüksek bir yargıç rütbesine sahip olacak ve çok daha elverişli koşullarda
görev yapacak. Kararını vermesi için kendisine belirli bir süre tanındı ve muhtemelen
bu tekliflerden birini kabul edecek.
Fermé’den
hava durumuna geçmek oldukça doğal bir geçiş sayılır, zira kendisi hava
durumuna sık sık lanetler yağdırıyor. Paskalya Pazartesi gününden (o gün de
dâhil olmak üzere) bu yana sabah yürüyüşlerimi hiç aksatmadım; gerçi sadece dün
(12’si) ve bugün, Nisan ayının kaprislerinden kurtulabildik. Dün, hafif bir Siroko
rüzgârına[4] ve
dolayısıyla birkaç şiddetli esintiye maruz kalmış olsak da hava son derece
güzeldi. Sabah saat 9’da (12 Nisan) gölgedeki sıcaklık 19,5°, güneş altındaki
sıcaklık ise 35° idi. Sabah (12 Nisan) yürüyüşe çıkmış olmama rağmen, birkaç
gün önce limana demirlemiş olan Rus zırhlısı “Büyük Petro”yu görmek için
öğleden sonra Cezayir’e gittim.
Resmi
meteoroloji dairesi, 15-16 Nisan (bu tarihlerde fırtına bekleniyor), 19, 21,
25, 27, 29 ve 30 Nisan tarihlerinde şiddetli fırtınalar öngörüyor. Bununla
birlikte, Nisan ayının geri kalanında havanın genel olarak güzel geçmesi
bekleniyor. Ancak Mayıs ayında, gerçek bir Cezayir baharının (ki ancak dün
başladı) yaşanmamış olmasının telafisi olarak, yaz mevsiminin aniden bastırıp
beraberinde dayanılmaz sıcaklar getireceğinden endişe ediliyor. Her ne olursa
olsun, hava durumuyla ilgili deneyler için bir denek (corpus vile) olmayı hiç
mi hiç istemiyorum. Geçtiğimiz 4,5 ayın tamamen sıra dışı karakteri göz önüne
alındığında, Cezayir’in daha neler hazırladığını Tanrı bilir. Birçok uyanık
insan (aralarında meşhur ‘Ranc’ da var) evvelsi gün Afrika kıyılarından
ayrıldı. Ben ise Dr. Stephann sol tarafımın tamamen iyileştiğini söyleyene dek
burada kalacağım, elbette, daha önce geçirdiğim plörezi atağından kalan ve pek
muhterem doktorlar Donkin ile Hume’un çok iyi bildiği o yara izini saymazsak. Burada
şimdiye kadar yorucu olan şey öksürüğümün —her ne kadar makul sınırlar içinde
kalsa da— sürekli nüksetmesi ve bununla birlikte çok fazla can sıkıntısı.
En hoş türden
bir kesinti: kapı çalınıyor; "Giriniz!" Madame Rosalie (hizmetçilerden
biri) bana sizden, sevgili Cacadou, bir mektup getiriyor. Ve iyi kalpli
Gasçon’dan da zarfında “L’Union Nationale” resmi damgası bulunan uzun
bir mektup. Görünüşe göre bu kez başarmış! Bu, Bay Ch. Hirsch’in girişimlerden
biri değil! Öte yandan sevgili Cacadou’mun ayrılık vakti de giderek yaklaşıyor!
Ama umarım henüz değil. Ayrıca, Cacadou Teyze’nin Jennychen ve çocukları için
böylesine büyük bir kazanç olması, benim için bir tür teselli sayılır. Ne de
olsa Paris bu kadar yakınken, bütün yılı Londra’da geçirmemize gerek yok. Bu
arada. Lafargue, makalenin bir sonraki bölümünü Petersburg’a gönderdi
mi? (İlk gönderinin ne olduğu hakkında bir bilgim yok.) Petersburg’daki o
stratejik noktayı kaybetmemek son derece önemli, zira buranın önemi her geçen
gün artacak! Ayrıca oraya haber gönderen herkes için de.
İkinci bir
kesinti: Saat öğleden sonra 1; Madame Casthelaz, oğlu ve pansiyondaki diğer
arkadaşlarımızdan biri olan Madame Claude (Neufchâtel’den) ile birlikte ‘Jardin
du Hamma’yı (diğer adıyla ‘Jardin d’Essai’) ziyaret etmeye söz verdim. Akşam
yemeğinden (saat 18.00) önce dönmemiz gerekiyor. O saatten sonra yazmaya
yönelik hiçbir çabaya şimdiye kadar cesaret edemedim, dolayısıyla bugünlük bu
kadar, yarına dek hoşça kalın. Cacadou’nun faydalı bilgilerine bir ek olarak
şunu da belirteyim: Tam da bu Hamma bölgesinde, 23 Ekim 1541’de, İmparator V.
Karl (İspanyollara göre I. Carlos) komutasındaki 24.000 asker karaya çıkmıştı.
Sekiz gün sonra ise, 26 Ekim’deki fırtınadan sağ kurtulan ve Doria tarafından
büyük güçlüklerle Matifou’da bir araya getirilen gemilere yok edilen
ordusunun kalanlarını bindirmek zorunda kalmıştı. Cezayir körfezinin bittiği
yer olan —yani Cezayir’in doğusunda, karşı kıyıda bulunan— Matifou burnunu, iyi
bir dürbünle, kaldığım Hôtel Victoria’nın balkonundan görebiliyorum.
14 Nisan,
Cuma
*Bu mektuba,
yukarıda yazdıklarıma birkaç satır daha eklemek istediğim bir anda, yani
öğleden sonra saat 1 civarında tekrar başlıyorum. Dün gün, tıpkı 12 Nisan’daki
gibi çok güzel sona erdi. Hem 12’si hem de 13’ü akşamı (saat 20.00 civarında)
hava sıcaktı —ki bu oldukça sıra dışı bir durum— ancak aynı zamanda (nispeten)
serindi ve dolayısıyla gerçekten çok keyifliydi. Bu sabah hava biraz daha
"ağır", iki saattir de şiddetli bir rüzgâr esiyor ve muhtemelen dün
14.00-15.00 civarı için tahmin edilen fırtına bu.
Dün öğleden
sonra saat 1’de Aşağı Mustapha’ya indik; oradan tramvayla, halka açık bir
gezinti yeri (zaman zaman askerî bando konserlerinin de verildiği) olarak
kullanılan, yerel bitkilerin üretilip yaygınlaştırılması için bir fidanlık
işlevi gören, ayrıca bilimsel botanik deneylerine ve bitkilerin yeni bir
çevreye alıştırılmasına (aklimatizasyon) ev sahipliği yapan Jardin Hamma’ya
—diğer adıyla Jardin d’Essai’ye— gittik. Burası, bir kısmı dağlık, diğer kısmı
ise düzlükte yer alan oldukça geniş bir araziyi kapsıyor. Bahçeyi daha ayrıntılı inceleyebilmek için en
az bir tam gün ayırmak gerekir ve üstelik yanınızda, örneğin Fermé’nin arkadaşı
ve eski bir Fourierci olan, aynı zamanda Club Alpin Français’nin (Fransız Alp
Kulübü) düzenli pazar gezileri düzenleyen bir kolunun yöneticiliğini yapan
botanik profesörü Durando gibi konuya hâkim birinin bulunması da şart. (Üç kez
davet edilmeme rağmen, sağlık durumum ve Dr. Stephann’ın şimdiye kadar
sürdürdüğü katı yasak nedeniyle bu gezilere katılamamış olmaktan dolayı
gerçekten çok üzgünüm.)
Jardin
d’Essai’ye girmeden önce, elbette açık havada, Mağribi usulü bir kahve içtik.
Kahveyi hazırlayan Mağribi oldukça maharetliydi ve biz de bir bankta
oturuyorduk. Kaba saba bir masanın etrafında, bacak bacak üstüne atmış ve yarı
uzanır bir vaziyette oturan yarım düzine Mağribi ziyaretçi önlerindeki küçük “cafetières”lerinin[5] (her
birine ayrı bir tane düşüyordu) keyfini çıkarıyor ve hep birlikte iskambil oynuyorlardı
(bu, medeniyetin onlara bir dayatmasıydı). Bu manzarada en çarpıcı olan şuydu: İçlerinden
bazıları gösterişli, hatta zengin kıyafetler içindeyken, diğerleri —buna
"bluz" demeye cüret edeceğim— bazen beyaz yünden yapılmış gibi
görünen, bazen de lime lime olmuş eski püskü giysiler içindeydi. Ancak gerçek
bir Müslüman’ın gözünde bu tür tesadüfler; yani iyi ya da kötü talih, Hz.
Muhammed’in evlatları arasında bir ayrım yaratmaz. Sosyal ilişkilerinde mutlak
bir eşitlik hâkimdir ve bu yapmacık bir durum değildir. Aksine, ancak ahlaki
çöküş yaşadıklarında bu eşitliğin farkına varırlar. Hristiyanlara duyulan
nefret ve bu kâfirlere karşı nihai bir zafer kazanma umuduna gelince; onların
siyasetçileri, işte bu mutlak eşitlik duygusunu ve pratiğini (servet ya da
statüde değil, kişisel onur düzeyinde bir eşitlikten söz ediyorum) hem bu
nefretin canlı tutulmasının hem de zafer umudundan vazgeçilmemesinin bir
güvencesi olarak görürler.* (Yine de, devrimci bir hareket olmaksızın
kaçınılmaz bir yıkıma uğrayacaklardır.)
*Jardin
d’Essai’nin düzlük kısmına dair şunu belirtmek isterim: Burası, olağanüstü
güzellikte üç büyük uzunlamasına caddeyle (yürüyüş yoluyla) bölünmüştür. Ana
girişin tam karşısında çınar ağaçlarıyla çevrili yol; ardından, demiryolu ile
deniz arasında kalan ve 72 devasa palmiye ağacından oluşan bir vaha ile son
bulan "palmiyeler yolu" ve nihayet manolyalar ile bir tür incir
ağacıyla (ficus roxburghi) bezeli yol yer alır. Bu üç büyük "cadde"
(yürüyüş yolu), kendilerini kesen başka pek çok yolla bölünmüştür. Örneğin
şaşırtıcı "bambu yolu" (allée des bambous), "kenevir
palmiyeleri" (palmiers à chanvre) yolu, "ejder ağaçları"
(dragonniers) yolu, "okaliptüs" (Tasmanya mavi okaliptüsü) yolu gibi
(ki bunlar olağanüstü bir hızla büyürler).
Elbette, bu
tür ağaç sıraları Avrupa’daki "iklime alıştırma bahçeleri"nde
(jardins d’acclimatation) yeniden oluşturulamaz.
Öğleden
sonra, çınar ağaçlarıyla çevrili geniş bir açık alanda askeri bando konseri
vardı. Sef, bir astsubaydı ve üzerinde sıradan bir Fransız üniforması
bulunuyordu. Müzisyenler (erler) ise kırmızı, bol pantolonlar (doğu tarzı
kesim) ve bu pantolonların altına kadar düğmelenen beyaz keçe çizmeler
giymişlerdi; başlarında da kırmızı bir fes vardı.
Bahçeden
bahsetmişken portakal ve limon ağaçlarına (ki kokuları çok hoştu), badem ve
zeytin ağaçlarına değinmedim. Aynı şekilde, bizim ikamet ettiğimiz sarp arazide
(yabani zeytin ve badem ağaçları gibi) kendiliğinden yetişen kaktüslerden ve
aloe bitkilerinden de söz etmedim.
Bu bahçe beni
ne kadar memnun ettiyse de, bu tür gezilerdeki en berbat şeyin her yere sinen
kireçli toz olduğunu belirtmeliyim. Öğleden sonra, eve döndüğümde ve gece
boyunca kendimi iyi hissetmeme rağmen, tozun yarattığı tahriş yüzünden
öksürüğüm epey rahatsız ediciydi.
Bugün Dr.
Stephann'ı bekliyorum, ancak bu mektubu göndermeyi daha fazla erteleyemeyeceğim
için, Fred'e durumu daha sonra ayrıca bildireceğim.
Son olarak, Şvabyalı
Mayer'in[6]
dediği gibi, meselelere biraz daha geniş, tarihsel bir perspektiften bakalım.
Göçebe Araplarımız (varoluş mücadeleleri sayesinde bazı değerli niteliklerini
korumuş olsalar da, pek çok açıdan epey gerilemiş durumdalar), bir zamanlar
büyük filozoflar, bilginler ve benzeri şahsiyetler yetiştirdiklerine dair
anılara sahipler; işte Avrupalıların, günümüzdeki cehaletleri nedeniyle onları
küçümsemelerinin sebebinin de bu olduğunu düşünüyorlar. İşte Arap folklorundan
tipik, küçük bir fabl:
Bir kayıkçı,
küçük kayığıyla bir nehrin hırçın suları üzerinde beklemektedir. Karşı kıyıya
geçmek isteyen bir filozof tekneye biner. Aralarında şu diyalog geçer:
Filozof:
Tarih hakkında bir şey biliyor musun, kayıkçı?
Kayıkçı:
Hayır!
Filozof: O
hâlde hayatının yarısını boşa harcamışsın!
Ardından
filozof tekrar sorar: Matematik eğitimi aldın mı?
Kayıkçı:
Hayır!
Filozof: O
hâlde hayatının yarısından fazlasını boşa harcamışsın.
Filozofun
ağzından bu sözler henüz çıkmıştı ki, rüzgâr tekneyi alabora eder; hem kayıkçı
hem de filozof suya düşerler. Bunun üzerine,
Kayıkçı
bağırır: Yüzme biliyor musun?
Filozof:
Hayır!
Kayıkçı: O
hâlde bütün hayatını boşa harcamışsın.
Bu, Arap
dünyasına dair merakınızı biraz daha körükleyecektir.
Bol sevgi ve
öpücüklerle,
İhtiyar Nick
(Herkese en iyi dileklerimle)
[1]
Cacadou: Karl Marx'ın ikinci kızı Laura Marx'a (Lafargue) aile içinde
hitap etmek için kullandığı sevgi sözcüğüdür. Bu lakap, doğrudan kakadu
papağanından ziyade 19. yüzyıl Avrupa müzikal ve operetlerinde popüler olan
ünlü terzi karakteri "Terzi Kakadu"ya (Schneider Kakadu) bir
göndermedir. Marx ailesi, dikiş dikme becerisi ve şıklığına düşkünlüğü
nedeniyle Laura'ya şakacı bir üslupla bu ismi yakıştırmıştır. (ç.n.)
[2]
İhtiyar Nick: Karl Marx'ın özellikle kızlarına ve yakın aile çevresine
yazdığı mektuplarda kullandığı şakacı imza ve lakaplardan biridir. İngiliz
folklorunda ve argo kullanımında "Şeytan" anlamına gelen bu ifade,
Marx'ın hem kendisine yakıştırılan devrimci ve "tehlikeli" imajla
alay eden kara mizah anlayışını hem de aile içindeki esprili üslubunu yansıtır.
(ç.n.)
[3]
Citoyens ve Égalités: Jules Guesde ve Paul Lafargue gibi Fransız
sosyalistlerinin yazılar yazdığı, işçi sınıfına yönelik gazetelerdir. (ç.n.)
[4]
Siroko (veya Scirocco), Büyük Sahra Çölü'nden (Kuzey Afrika) Akdeniz'e ve Güney
Avrupa'ya doğru esen sıcak, kuru ve tozlu bir rüzgardır. (ç.n.)
[5]
Günümüzde daha çok 'French press' olarak bilinen pistonlu kahve demliğidir. (ç.n.)
[6]
Marx ve Engels’in, kullandığı süslü ama altı boş ifadeler nedeniyle sık sık
alay ettiği Alman demokrat gazeteci Karl Mayer. (ç.n.)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder