Çevirmenin Notu: Bu yazı ilk kez 31 Temmuz 1869’da Birinci Enternasyonal'in resmi yayın organı olarak Cenevre'de basılan L’Égalité gazetesinden yayımlanmıştır. Yazıya şu linkten ulaşabilirsiniz:
https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1869/education.htm
Bugün ele alacağımız ilk konu şudur: İşçi kitlelerine
sunulan eğitim, burjuvaziye verilen eğitimden daha düşük kalitede olmaya devam
ettiği sürece, ya da daha genel bir ifadeyle, doğuştan üstün bir eğitime ve
daha kapsamlı bir öğretime sahip olan –sayıları çok olsun ya da olmasın–
herhangi bir sınıfın varlığı sürdüğü sürece, işçi kitlelerinin tam anlamıyla
özgürleşmesi mümkün olacak mıdır? Bu soru kendi kendine cevap vermiyor mu? Doğası
gereği kabaca eşdeğer zekâya sahip iki kişiden birinin üstünlük sağlayacağı -öğrenme
yoluyla zihni genişlemiş olan ve doğal ile toplumsal olgular arasındaki
karşılıklı ilişkileri (doğa ve toplum kanunları olarak adlandırabileceğimiz
şeyleri) daha iyi kavramış olan kişinin, çevresinin doğasını daha kolay ve daha
eksiksiz kavrayacağı -apaçık değil mi? Ve bu kişinin, diyelim ki, daha büyük
bir özgürlük hissedeceği ve pratik açıdan, arkadaşından daha fazla yetenek ve beceri
göstereceği de doğal değil midir? Daha çok bilen kişinin, daha az bilen kişiye hükmetmesi
doğaldır. Ve eğer iki sınıf arasında var olan tek eşitsizlik eğitim ve
öğrenimdeki bu fark olsaydı, diğer tüm eşitsizlikler de hızla ortaya çıkıp, insan
dünyasının mevcut koşullarında, yani yeniden bir köle kitlesi ile çok az
sayıdaki yönetici sınıfına bölünmesine, kölelerin bugün olduğu gibi yönetici
sınıfın yararına çalışmaya yol açmaz mıydı?
Şimdi, burjuva sosyalistlerin halk için neden sadece biraz
eğitim talep ettiklerini, yani şu anda aldıklarından bir parça daha fazlasını
talep ettiklerini anlıyoruz; oysa biz sosyalist demokratlar, halk adına, tam ve
bütüncül bir eğitim, bugünkü bilgi birikiminin izin verdiği ölçüde tam bir
eğitim talep ediyoruz. Böylece, bundan böyle, üstün eğitim sayesinde işçilerin
üzerinde hiçbir sınıf olmasın ve dolayısıyla onları egemenlik altına alıp sömürmesin.
Burjuva sosyalistleri, her sınıfın belirli bir toplumsal işlevi yerine
getirdiğini, birinin örneğin öğrenimde, diğerinin ise el emeğinde
uzmanlaştığını savunarak, sınıf sisteminin korunmasını istiyorlar. Biz ise
sınıfların nihai ve tam olarak ortadan kaldırılmasını istiyoruz; toplumun
birleşmesini ve yeryüzündeki her birey için toplumsal ve ekonomik imkânların
eşitliğini arzuluyoruz. Burjuva sosyalistler, günümüz toplumunun tarihsel
temellerini korurken, bunların daha az keskin, daha az sert ve daha süslü hale
gelmesini istiyorlar. Oysa biz bunların yok edilmesini istiyoruz. Bundan da
anlaşıldığı üzere, burjuva sosyalistler ile biz sosyalist demokratlar arasında
bir koalisyon bir yana, ateşkes ya da uzlaşma bile söz konusu olamaz. Ancak
şunu duydum, ki bu, bize karşı en sık öne sürülen argüman ve her türden
dogmatiklerin reddedilemez gördüğü bir argümandır: Tüm insanlığın kendini
öğrenmeye adaması imkânsızdır, çünkü o zaman hepimiz açlıktan ölürüz.
Dolayısıyla bazıları öğrenim görürken, diğerleri yaşamamız için gerekli olanı
üretebilmek üzere çalışmak zorundadır — sadece kendi ihtiyaçları için değil,
aynı zamanda kendilerini tamamen entelektüel uğraşlara adayan insanlar için de;
insan bilgisinin ufkunu genişletmenin yanı sıra, bu entelektüellerin keşifleri,
sanayiye, tarıma ve genel olarak siyasi ve toplumsal yaşama uygulandığında,
istisnasız tüm insanların yaşam koşullarını iyileştirir; değil mi? Ve onların
sanatsal eserleri de hepimizin hayatını zenginleştirmiyor mu?
Hayır, hiç de değil. Bilim ve sanata yöneltebileceğimiz en
büyük eleştiri, tam da bunların nimetlerini ve etkilerini toplumun sadece
küçücük bir kesimine dağıtmaları, büyük çoğunluğu dışlayarak ve dolayısıyla
onların zararına olacak şekilde hareket etmeleridir. Bugün bilim ve sanatın
ilerlemeleri için modern dünyanın en medeni ülkelerinde sanayi, ticaret, kredi
ve kısacası toplumun zenginliğindeki muazzam ilerleme hakkında daha önce çok
yerinde bir şekilde söylenenlerin aynısı söylenebilir. Bu zenginlik oldukça ayrıcalıklıdır
ve her geçen gün daha da ayrıcalıklı hale gelme eğilimindedir; zira giderek
azalan sayıda kişinin elinde yoğunlaşmakta, orta sınıfın alt kademelerini ve
küçük burjuvaziyi dışlayarak onları proletaryaya itmektedir; dolayısıyla bu
zenginliğin artışı, emekçi kitlelerin giderek artan sefaletinin doğrudan nedenidir.
Böylece sonuç şudur: Ayrıcalıklı, halinden memnun azınlık ile geçimini kol
gücüne dayalı olarak kazanan milyonlarca işçi arasında açılan uçurum giderek
daha da genişlemekte ve halkın emeğini sömüren bu halinden memnun azınlık ne
kadar mutlu olursa, işçiler o kadar mutsuz hale gelmektedir. İngiltere’deki
aristokrat, bankacı, ticaret ve sanayi kliğin muazzam zenginliğine bakıp bunu
aynı ülkenin işçilerinin sefil durumuyla karşılaştırmak yeterlidir; Londra’da
yaşayan, zeki ve dürüst bir kuyumcu olan Walter Dugan adlı bu kuyumcu,
yoksulluğun aşağılayıcılığından ve açlığın işkencelerinden kaçmak için karısı
ve altı çocuğuyla birlikte gönüllü olarak zehir içti —yazdığı o saf ve yürek
burkan mektubu yeniden okuduğumuzda o kadar övülen medeniyetin, maddi açıdan
halk için sadece baskı ve yıkım anlamına geldiğini kabul etmek zorunda kalırız.
Aynı durum modern bilim ve sanat alanındaki ilerlemeler için de geçerlidir.
Gerçekten de dev adımlar atıldığı doğrudur. Ancak ilerlemeler ne kadar büyük
olursa, entelektüel köleliği o kadar çok besler ve dolayısıyla maddi açıdan
halkın kaderi olarak sefalet ve aşağılık duygusunu besler; zira bu ilerlemeler,
halkın anlayış düzeyini ayrıcalıklı sınıfların düzeylerinden ayıran uçurumu
yalnızca daha da genişletir. Doğal yetenek açısından bakıldığında, halkın
zekası bugün açıkça daha az körelmiş, daha az çalıştırılmış, daha az sofistike
ve haksız çıkarları savunma ihtiyacından daha az yozlaşmış durumdadır;
dolayısıyla, doğal olarak burjuvazinin zihinsel gücünden daha fazla potansiyele
sahiptir. Ancak öte yandan burjuvazinin zihinsel gücü, gerçekten de müthiş
silahlarla dolu bilimin tüm cephaneliğini emrinde bulundurmaktadır. Çoğu zaman,
son derece zeki bir işçi, kendisini zekâsıyla (ki onda hiç yoktur) değil,
eğitimiyle yenen bilgili bir aptalla karşılaştığında dilini tutmak zorunda
kalır; çünkü bu eğitim işçiye verilmemişken aptala bahşedilmiştir, çünkü aptal
okullarda aptallığını bilimsel olarak geliştirebilirken, işçinin emeği onun
giyinmesini, barınmasını, beslenmesi ve her türlü ihtiyacının karşılanmasını,
öğretmenlerinin ve kitaplarının temin edilmesini, yani eğitimi için gerekli
olan her şeyi sağlamıştır.
Burjuva sınıfının içinde bile, çok iyi bildiğimiz gibi, her
bireye aktarılan eğitim düzeyi aynı değildir. Orada da bireyin potansiyeliyle
değil, doğuştan ait olduğu toplumsal tabakanın servetiyle belirlenen bir ölçek
vardır; örneğin küçük burjuvazinin çocuklarına sunulan eğitim, işçilerin kendi
başlarına elde edebildiklerinden pek de üstün olmasa da, toplumun üst ve orta
burjuvaziye kolayca sağladığı eğitimle karşılaştırıldığında neredeyse yok
denecek kadar azdır. Öyleyse neyle karşılaşıyoruz? Bir yandan orta sınıfa olan
tek bağlılığı gülünç bir kibir, diğer yandan da büyük kapitalistlere olan
bağımlılığı olan küçük burjuvazi, çoğu zaman proletaryanın içinde bulunduğu koşullardan
bile daha sefil ve daha aşağılayıcı koşullarda bulur kendini. Dolayısıyla
ayrıcalıklı sınıflardan bahsettiğimizde, asla bu yoksul küçük burjuvaziyi
kastetmiyoruz; o, biraz daha cesaret ve azim sahibi olsaydı, bugün proletaryayı
ezdiği gibi onu ezip geçen büyük ve orta burjuvaziye karşı mücadele etmek için
bizimle güçlerini birleştirmekte hiç tereddüt etmezdi. Ve toplumun mevcut
ekonomik eğilimleri on yıl daha aynı yönde devam ederse (ki biz bunu imkânsız
görüyoruz), orta burjuvazinin büyük bir kısmının önce küçük burjuvazinin mevcut
durumuna düşüp, sonra da proletaryaya kaymasını görebiliriz — sonuç olarak,
tabii ki, mülkiyetin giderek daha az sayıda elde yoğunlaşmasının kaçınılmaz
sonucu olarak — bunun kaçınılmaz sonucu ise, toplumun bir kez ve sonsuza dek,
son derece zengin, eğitimli, egemen bir azınlık ile yoksul, cahil,
köleleştirilmiş proleterlerden oluşan geniş bir çoğunluk olarak bölünmesi
olacaktır.
Vicdan sahibi her insanda, insan onuru ve adaleti yürekten
önemseyen herkeste derin bir etki bırakması gereken bir gerçek vardır; o da
herkes için eşitlik ortamında ve bu ortam aracılığıyla her bireyin
özgürlüğüdür. Gerçek şudur ki, bütün aydınlar bilimin sanayi, ticaret ve genel
olarak toplum yaşamına yönelik tüm büyük uygulamaları, bugüne kadar ayrıcalıklı
sınıflar ve tüm siyasi ve toplumsal adaletsizliklerin ebedi savunucusu olan
devletin gücü dışında kimseye fayda sağlamamıştır. Hiçbir zaman, tek bir kez
bile, halk kitlelerine herhangi bir fayda sağlamamışlardır. Sadece makineleri
sıralamamız yeterlidir; her işçi ve emeğin kurtuluşunun dürüst savunucusu,
söylediklerimizin doğruluğunu kabul edecektir. Ayrıcalıklı sınıflar, halk
kitlelerinin hissettiği son derece meşru öfkeye meydan okuyarak, tüm o küstah
kibirleri ve adaletsiz zevkleriyle bugün hangi güç sayesinde ayakta
kalmaktadırlar? Kişiliklerinde var olan bir güç sayesinde mi? Hayır — bu,
yalnızca devletin gücüyle oluyor; bugün, devletin aygıtında onların çocukları, asker
ve işçi hariç, her zaman tüm kilit pozisyonları (hatta alt ve orta kademe
pozisyonların her birini) elinde tutmaktadır. Peki, günümüzde devletin gücünün
temelini oluşturan ilke nedir? Tabii ki bilimdir. Evet, bilim — yönetim bilimi,
idare bilimi ve mali bilim; halk kitlesini çok yüksek ses çıkarmadan yolmanın
bilimi ve ses çıkarmaya başladıklarında ise bilimsel olarak örgütlenmiş bir güç
aracılığıyla onlara sessizlik, sabır ve itaat dayatmanın bilimi; halk
kitlelerini aldatma ve bölme bilimi; birbirlerine yardım edip güçlerini
birleştirerek devletleri devirebilecek bir güç yaratabilmelerini engellemek
için onları yararlı bir cehalet içinde tutma bilimi ve her şeyden önce,
denenmiş ve test edilmiş tüm silahlarıyla askeri bilim, “mucizeler yaratan” bu
müthiş yıkım araçları ve son olarak, buharlı gemileri, demiryollarını ve
telgrafı ortaya çıkaran zeka bilimi; bu bilim, her hükümeti yüzlerce, binlerce
silahlı Briareos’a[1] dönüştürerek, ona her yerde aynı anda var
olma, hareket etme ve tutuklama gücü vermiş ve dünyanın şimdiye kadar tanık
olduğu en müthiş siyasi merkezileşmeyi gerçekleştirmiştir.
Öyleyse bilimin kaydettiği tüm ilerlemelerin, istisnasız
olarak, şimdiye kadar halk kitlelerinin, proletaryanın refahı ve özgürlüğüne
zarar vererek, yalnızca ayrıcalıklı sınıfların zenginliğini ve devletin gücünü
artırmaktan başka bir şey getirmediğini kim inkâr edebilir? Ancak, şu itirazı
duyacağız: Halk kitleleri de bundan faydalanmıyor mu? Onlar, geçmiş yüzyılların
toplumlarına kıyasla, bizim bu toplumumuzda çok daha medeni değiller mi?
Buna, ünlü Alman sosyalist Lassalle’den alıntıladığımız bir
gözlemle cevap vereceğiz. Emekçi kitlelerin siyasi ve toplumsal kurtuluşları
açısından kaydettikleri ilerlemeyi değerlendirirken, bu yüzyıldaki entelektüel
durumlarını geçmiş yüzyıllardakiyle karşılaştırmamak gerekir. Bunun yerine,
belirli bir dönemle karşılaştırıldığında, o dönemde emekçi kitleler ile
ayrıcalıklı sınıflar arasında var olan uçurumun dikkate alınarak, kitlelerin bu
ayrıcalıklı sınıflarla aynı ölçüde ilerleme kaydetmiş olup olmadıkları
değerlendirilmelidir. Çünkü, her ikisinin kaydettiği ilerleme kabaca eşdeğer
ise, günümüz dünyasında kitleleri ayrıcalıklı sınıflardan ayıran entelektüel
uçurum her zamanki gibi kalacaktır; ancak proletarya, ayrıcalıklı sınıflardan
daha fazla ve daha hızlı ilerlemişse, o zaman bu uçurum kaçınılmaz olarak
daralmış olmalıdır; ancak öte yandan, işçinin ilerleme hızı daha yavaş olmuşsa
ve dolayısıyla aynı dönemde egemen sınıfların bir temsilcisinin ilerleme
hızından daha azsa, o zaman bu uçurum genişlemiş olacaktır. Onları ayıran
uçurum artmış olacak ve ayrıcalıklı kişi daha güçlü hale gelmiş, işçinin durumu
ise başlangıç noktası olarak seçilen tarihe kıyasla daha sefil, daha köle
benzeri bir hal almış olacaktır. İkimiz de aynı anda iki farklı noktadan yola
çıkarsak ve siz benden yüz adım öndeyseniz; siz dakikada altmış adım, ben ise
dakikada sadece otuz adım hızla ilerliyorsam, bir saat sonra aramızdaki mesafe sadece
yüz adım değil, bin dokuz yüz adım olacaktır.
Bu örnek, burjuvazinin ve proletaryanın kaydettiği ilerlemeler hakkında kabaca doğru bir fikir verir. Şimdiye kadar burjuvazi, proletaryadan daha hızlı bir tempoyla uygarlık yolunda ilerlemiştir; bunun nedeni, entelektüel açıdan proletaryadan daha üstün olmaları değildir — aslında tam tersi iddia edilebilir —, ancak toplumun siyasi ve ekonomik örgütlenmesinin, bugüne kadar sadece burjuvazinin bilgiye erişim imkânına sahip olması ve bilimin yalnızca onlar için var olması, proletaryanın ise zorunlu bir cehalete mahkûm kalmasıdır. Dolayısıyla proletarya yine de ilerleme kaydetmişse (ki bunu inkar etmek mümkün değildir) bu ilerleme toplum sayesinde değil, ona rağmen gerçekleşmiştir. Özetlemek gerekirse mevcut toplumda, bilimin ilerlemeleri proletaryanın göreceli cehaletinin temelinde yer almıştır; tıpkı sanayi ve ticaretin ilerlemesinin onun göreceli yoksullaşmasının temelinde yer alması gibi. Dolayısıyla, entelektüel ve maddi ilerleme, proletaryanın köleliğinin şiddetlenmesine eşit ölçüde katkıda bulunmuştur. Bu ne anlama gelir? Bu, burjuvazinin servetini reddetme ve ona direnme görevimizin olduğu gibi, burjuvazinin bilimini de reddetme ve ona direnme görevimizin olduğu anlamına gelir. Ve bunları şu anlamda reddetmeli ve direnmeliyiz: Bilimi bir veya birkaç sınıfın tekeline dönüştüren toplumsal düzeni yıkarak, bilimi tüm dünyanın ortak mirası olarak sahiplenmeliyiz.
[1] Yunan
mitolojisinde Gaia ve Uranüs'ün çocukları olan üç Hekatonkheir (Yüz Kollular)
devinden biridir. 50 başı ve 100 kolu vardır. (ç.n.)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder